Foto: Anes Džunuzović FB

Na početku, na osnivačkoj skupštini 29. jula 1990. godine bili su skupa, jedna stranka, Stranka demokratske akcije Sandžaka. Sulejman Ugljanin bio je predsjednik, u tom trenutku mlad, sportski tip, obrazovan, s dovoljno sandžačke harizme, hrabrosti i srčanosti. Rasim Ljajić, još student, ali dovoljno inteligentan i pronicljiv, govorom na osnivačkoj skupštini SDA u Sarajevu 26. maja 1990. godine promovira sebe u jednog od lidera Stranke i bošnjačkog naroda u Sandžaku. I zauzeo je drugo mjesto. Muamer Zukorlić 1990. godine bio je student islamskih nauka u Alžiru. Rijetki su bili u tom vremenu alimi koji su završavali islamske nauke izvan SFRJ, koji su poznavali dobro pored islama i arapski jezik. Uz ovu činjenicu i njegov gard, koji neki nazivaju ponosnim, a drugi nadobudnim, postaje prvi predsjednik Mešihata IZ Sandžaka 1993. godine.

Od neprikosnovenog jedinstva do potpunog raskola

Bilo je to vrijeme kada su Bošnjaci u Sandžaku disali svi kao jedan. Stranka demokratske akcije prihvaćena je kao svenarodni pokret, a formiranje Mešihata, te obnova drugih nacionalnih institucija poput BZK Preporod i MDD Merhamet bili su kruna i ponos Bošnjacima. Obnavlja se ideja autonomije Sandžaka, širi se spisak prava koja traže Bošnjaci, a prilike u državi sve teže. Hrabro su uz pomenute Ugljanina, Ljajića, Zukorlića stali i drugi: Džemail Suljević, rahmetli Šemsudin Kučević, Esad Džudžo, Džemo Halilagić, Fevzija Murić, Nedžad Hodžić, Vasvija Gusinac, Mevludin Dudić i mnogi, mnogi drugi.
Međutim, srpski i crnogorski nacionalizam raste, ideja velike Srbije uz moćnu JNA postaje realna, srpskom političkom rukovodstvu ne pada na pamet da daje prava bilo kome i bilo kakva, već da ih oduzima. I onda kreće akcija – zavadi pa vladaj. Prvi rezultat postignut je odlaskom Rasima Ljajića iz SDA i formiranje Koalicije Sandžak 1994. godine. Kasnije Ljajić formira Sandžačku demokratsku partiju, a potom i Socijaldemokratsku partiju Srbije. De facto Ljajić je i danas lider dvije političke stranke, što je rijedak primjer u svijetu. Sandžaka demokratska partija mu je za Sandžak, a Socijaldemokratska partija Srbije za ostatak Srbije. Drugi udarac jedinstvu Bošnjaka u Sandžaku desio se razilaženjem Ugljanina i Zukorlića. Iako je Zukorlić dočekao Ugljanina 1996. godine u prostorijama Bošnjačkog nacionalnog vijeća kada se ovaj vratio iz Turske gdje se sklonio pred optužnicom iz Srbije skraja 1993. i početka 1994. godine, ipak je do raskola došlo brzo iza toga. Zukorlić je u početku davao podršku Ljajiću, a onda i sam formirao stranku – Bošnjačku demokratsku zajednicu, kojom je formalno vladao Emir Elfić (Zukorlićev šura), a suštinski sam Zukorlić. Kasnije je došlo do raskola između zeta i šure, a Zukorlić i formalno ulazi u politiku i stranku naziva Strankom pravde i pomirenja. Ugljanin je na čelu SDA od 1990. pa sve do danas 2020. godine, punih 30 godina. Ova činjenica ga ne amnestira od odgovornosti za razbijanje jedinstva Bošnjaka u Sandžaku, naprotiv prikazuje ga kao unutarstranačkog diktatora koji ne trpi drugo i drukčije mišljenje.

Dobrine  i mahane Ugljanina i Stranke demokratske akcije Sandžaka

Stranka demokratske akcije Sandžaka kroz 30 godina postojanja i sve probleme kroz koje je prošla postigla je određene rezultate. Formirano je Muslimansko nacionalno vijeće Sandžaka 11. maja 1991. godine, koje kasnije prerasta u Bošnjačko nacionalno vijeće Srbije. Zahvaljujući najviše SDA formiran je veliki broj organizacija koje su djelovale u sklopu MNVS poput udruženja ljekara, novinara i sl. Jedino je Udruženje studenata Sandžaka zadržalo autonomiju, ali je sarađivalo sa MNVS. Pokrenute su Sandžačke novine. Zahvaljujući SDA sproveden je referendum za autonomiju Sandžaka od 25. do 27. oktobra 1991. godine. Kada je počela agresija na Bosnu i Hercegovinu Ugljanin je pozvala Bošnjake da ne idu u vojsku i time je zaštitio stotine mladih Bošnjaka Sandžaka. Zatim, SDA je organizirala za sandžačke studente besplatno studiranje u Turskoj, što je iskoristilo par stotina mladih ljudi. Dok je Srbijom vladao Slobodan Milošević osporavan je nacionalni identitet Bošnjacima i sva prava koja su trebali imati. Promjenom vlasti u Srbiji 2000. godine to pitanje je riješeno. Pred kraj 2005. godine Srbija je ozakonila bosanski jezik, grb i zastavu, te blagdana sandžačkih Bošnjaka. Tokom 2006. godine utvrđene su tradicionalne kulturne manifestacije. Bosanski jezik uveden je u škole širom Sandžaka.
Najveće zamjerke SDA Sandžaka usmjerene su prema njenom lideru Ugljaninu. Autokratski odnos unutar stranke rezultirao je odlaskom mnogih kadrova. Ugljanin se dovodi u vezu s formiranjem Islamske zajednice Srbije, koja je nastala kao pandam Islamskoj zajednici u Srbiji koja je povezana sa Islamskom zajednicom u Bosni. To je veliki udar na zajednicu muslimana u Sandžaku, a veliki dobitnik personalno je Zukorlić, koga na čelo IZ u Srbiji (bilo to de facto ili de iure) drži samo ta veza sa IZ u Bosni. Izostanak koordinacije sa SDA u Bosni i Hercegovini također se stavlja na konto Ugljaninu. Zatim, SDA, ali i druge bošnjačke stranke u Sandžaku nedovoljna su posvećene sandžačkim gradovima u kojima je manji broj Bošnjaka poput Nove Varoši i Priboja. U zadnje vrijeme jačanje albanskog lobija unutar SDA također se gleda sa oprezom jer nije jasno definiran razlog tome.

Dobrine i mahane Ljajića i Sandžačke demokratske partije

Rasim Ljajić je od 2000. godine i tzv. demokratskih promjena u Srbiji pa sve do danas u vlasti, ministar u svim vladama, prvo Savezne republike Jugoslavije, zatim Zajednice Srbije i Crne Gore, a onda Srbije. Bio je u vladi Vojislava Koštunice, zatim Mirka Cvetkovića, Ivice Dačića kada je bio i potpredsjednik Vlade, potom Aleksandra Vučića kada je također bio potpredsjednik Vlade, a na toj poziciji je i danas u Vladi Ane Brnabić. Pored ministarskih pozicija Ljajić je kroz ovih 20 godina obnašao i druge funkcije koje su često bile ”vruć krompir” koji mu je bacala srbijanska vlast. Između ostalih funkciju predsjednika Nacionalnog savjeta za saradnju s Haškim tribunalom, koju mu nikada neće zaboraviti srpski desničari, preuzeo je 2004. godine. Dakle, sudeći po bliskosti svim režimima u Srbiji od 2000. godine pa do danas, Ljajić je čovjek od najvećeg povjerenja srpske politike. U Sanždaku i šire neki to zovu licemjernom politikom, politikom podilaženja i kompleksa, a drugi je pak smatraju real politikom. Uglavnom, vodeći ovakvu politiku Ljajić je uspio donijeti u Sandžak određene investicije, koje nisu velike i kapitalne i koje su uglavnom vidljive u Novom Pazaru gdje Ljajić ima vlast već nekoliko mandata. Napravljeno je nešto cestovne infrastrukture, uređen je centara grada, izgrađene su neke školske zgrade i stabilizirano je vodosnabdijevanje. Što se tiče nacionalne politike Ljajić nakon što je bio šef Referendumske komisije 1991. godine do danas nije se puno obazirao na tu politiku. Posebno od formiranja i Socijaldemokratske partije Srbije 2009. godine od kada računa i na glasove Srbe. Zbog  tih glasova dao je ostavku i na poziciju Koordinatora za sprovođenje Akcionog plana za završetak saradnje sa Sudom u Hagu.
Ljajić velike brige i interesa za Sandžak i Bošnjake nema, i uglavnom na ovu regiju gleda kao na izvor glasova. Da nije moći koju ima već 20 godina kao ministar i mogućnosti da ucjenama angažira lokalnu administarciju i sandžačke privrednike i biznismene da mu osiguraju glasove, odavno bi Ljajić od strane bošnjačkih glasača bio izbačen s političke pozornice u Sandžaku.

Dobrine i mahane Zukorlića i Stranke pravde i pomirenja

Muamer Zukorlić dok je bio muftija Muamer ef. Zukorlić, prvi čovjek Islamske zajednice u Sandžaku dao je ogroman doprinos prije svega Islamskoj zajednici, odnosno, jačanju vjerskog identiteta Bošnjaka Sandžaka. Zahvaljujući ef. Zukorliću istureno odjeljenje Alaudin medrese iz Prištine u Novom Pazaru postaje medresa ”Gazi Isa-bega” 1994. godine. Osnivač je i ženske medrese 1996. i odjeljenja iste u Rožajama 2002. godine. Zahvaljujući njemu napravljena je mreža dječijih vrtića i predškolskih ustanova pri IZ. Formirao je Islamsku pedagošku akademiju 2001. godine koja je prerasla u Fakultet za islamske studije 2008. godine. Pokrenuo je izdavačku kući ”El-kelimeh”, kao i novine Glas islama. Pokrenuo je i narodne kuhinje. A osnovao je i Internacionalni univerzitet u Novom Pazaru. Postoji i čitav niz drugih projekata koje je pokrenuo. Sve ove podatke naći ćete u njegovoj zvaničnoj biografiji i one su tačne, ali u isto vrijeme pokazuju apsolutizam u njegovom upravljanju Islamskom zajednicom i dovodi do pitanja ”Da li još neko nešto radi u Islamskoj zajednicu u Sandžaku, odnosno, Islamskoj zajednici u Srbiji, ili je to samo Muamere f. Ziukorlić?”. Od trenutka kada muftija Muamer ef. Zukorlić postaje političar Muamer Zukorlić i lider Stranke pravde i pomirenja doprinos njegov i njegove stranke za Sandžak i Bošnjake se ne vidi. Sve se svodi na lijep, rječit, oštar govor u Skupštini Srbije i na srbijanskim medijima čiji je čest i omiljeni gost. I naravno vidi se u tome što je Internacionalni univerzitet u Novom Pazaru Odlukom Ministarstva prosvete, nauke i tehnološkog razvoja Srbije akreditovan. Inače, Internacionalni univerzitet u Novom Pazaru Zukorlić naziva vakufom, mnogi to osporavaju kao i kvalitet studija.
Zapravo, Zukorlićev sunovrat kreće od objediniteljskog sabora Islamske zajednice u Srbiji koji je održan 27. marta 2007. godine kada je veliki hvalospjev dobio od tadašnjeg reisa IZ dr. Mustafe ef. Cerića, koji ga je nazvao svojim liderom. Ono što se smatra Zukorlićevom velikom mahanom jeste pokušaj formiranja paralelnih nacionalnih, kulturnih, političkih institucija onima koje imaju stoljetnu ili višedecenijsku tradiciju i koje se smatraju temeljom bošnjačke opstojnosti. Tako je Zukorlić formiranjem političke partije BDZ u Sandžaku krenuo u obračun sa SDA Sandžaka. Međutim, njegove političke ambicije nisu stale u Sandžaku već je namjera bila formirati BDZ u Crnoj Gori, Kosovu, Makedoniji i na koncu u Bosni i Hercegovini. Uspio je formirati BDZ jedino u Crnoj Gori. Što zbog činjenice da mu je namjera pročitana, što zbog lošeg uspjeha u Sandžaku na prvim izborima nakon formiranja obustavljeno je formiranje BDZ u Makedoniji, Kosovu i Bosni i Hercegovini. Ali, time se ne prekidaju njegove političke ambicije da bude prvi u Bošnjaka, tako je na prvom obraćanju u Skupštini Srbije nakon što je postao zastupnik za govornicom rekao da želi otvoriti novo poglavlje i dijalog između Bošnjaka i Srba sa Aleksandrom Vučićem. Tada je sebe vidio bošnjačkim političkim liderom važnijim od bilo kog bošnjačkog političkog lidera iz Bosne. Također, podrška i utjecaj koji želi ostvariti kroz stranku Narod i Pravda ukazuju da ne odustaje od svojih političkih ambicija. Formiranjem Bošnjačke kulturne zajednice 22. decembra 2009. godine Zukorlić vrši direktni atak na Bošnjačku zajednicu kulture Preporod kao najvažniju kulturnu instituciju Bošnjaka. Zukorlić ne staje ni na ovom pa 9. juna 2011. godine formira Bošnjačku akademiju nauka i umjetnosti bez širih konsultacija i uključivanja šire akademske i intelektualne zajednice Bošnjaka u Bosni, zemljama regije i dijaspore. Ova akademija za kojom je postojala velika potreba nikada nije zaživjela. Osim par predavanja i sastanaka od BANU-a nemamo nikakve rezultate. Samo je, svjesno ili ne, obezvrijeđena mogućnost da se utemelji jedna ozbiljna, nadasve važna i neophodna nacionalna akademija. Nakon BANU-a barem dvije decenije bošnjačka akademska zajednica neće smoći snage i smjelosti da ponovo aktuelizira ovo pitanje. Nažalost, u ove projekte Zukorlića uključuje se i dr. Mustafa ef. Cerić, vjerujemo iz najboljih namjera. Nestaje Zukorlić, u svojim paralelizmima i potrebi da vlada, ni na ovome. U pokušaju da ovlada mnogim bošnjačkim organizacijama i udruženjima u Bosni, Sandžaku, Crnoj Gori, Kosovu, Hrvatskoj, Makedoniji, Srbiji i svim zemljama gdje žive i organizovano djeluju Bošnjaci Zukorlić je 29. decembra 2012. godine formirao Svjetski bošnjački kongres. Srećom svi ovi projekti su kod velike većine Bošnjaka prepoznati kao sunovrat, paralelizam, pogrešan put, pa su svi ili prestali s radom ili ”životare” i možda čekaju svoju priliku. A Zukorlić je svoju priliku tražio i u izboru za reisa IZ Bosne i Hercegovine, a očekivati je da s tom praksom ne prestane ni narednih izbora za reisa, a ni za dvije godine kada bude opći pa i izbori za članove Predsjedništva Bosne i Hercegovine.
Veliki Zukorlićev promašaj bio je poziv Bošnjacima da se na popisuju na popisu stanovništva u Srbiji 2011. godine. To je značajno smanjilo zvanični broj Bošnjaka u Srbiji, posebno u Sandžaku, a direktno se odrazilo na uvođenje nastave na bosanskom jeziku u Sandžaku, posebno u Priboju.

(Ne)izvjesni izbori u Sandžaku

Na parlamentarne i lokalne izbore koji se u Srbiji održavaju u nedjelju, 21. juna, izlaze sve tri aktuelne političke stranke: SDA, SDP i SPP, odnosno njihovi lideri Ugljanin, Ljajić i Zukorlić koji nažalost ove stranke drže kao društva jednog lica. Kada bi zajedno nastupili Bošnjaci bi u Skupštini Srbije imali značajan broj zastupnika i mogli bi biti izuzetno značajan faktor, a u nekim varijantama i važan jezičak koji bi mogao utjecati na formiranje vlasti i time obezbjediti mnoge privilegije za Bošnjake i Sandžak. Ovako, razjedinjeni izborit će nekoliko mjesta u Skupštini i djelovati jedni protiv drugih, zaboravljajući i Sandžak i Bošnjake, a koalirajući sa politikom Aleksandra Vučića koji pred ove izbore vješto upravlja i Ljajićem i Zukorlićem. Jedno je gotovo sigurno, Ljajić će ponovo biti ministar, a koji oblik koalicije će graditi Zukorlić sa Vučićem vidjećemo nakon izbora. SDA će vjerovatno ostati u opoziciji na republičkom nivou, a među kandidatima za zastupnike u Skupštini ima par mladih, ozbiljnih, već profiliranih političara, koji nemaju ”oraha u džepu”, i koji bi bili dobri zastupnici u Skupštini Srbije.
Na lokalnom nivou biće šareno kao i dosada. Javljaju se određene neizvjesnosti u Tutinu i Sjenici, ali ipak je neminovna šarolikost, pa će negdje vladati SDP, negdje SPP, a negdje SDA, opet razjedinjeno, bez zajedničkih međuopćinskih i nacionalnih projekata.

A najbolje bi bilo da Sulejman Ugljanin, Rasim Ljajić i Muamer Zukorlić lijepo odstupe sa političkih i drugih funkcija i prepuste ih mlađim generacijama. Čini mi se da bi oni mogli naći zajednički jezik. Ne svi naravno, ima zadrtih koji bi svakako trebali otići s liderima u paketu.

Za SEJL MEDIA Anes Džunuzović